Nhiều năm trước, để được bước ra sân khấu, nghệ sĩ phải qua rất nhiều khâu kiểm duyệt nghề nghiệp. Một vai diễn, một bài hát để được khán giả yêu thích cần cả quá trình lao động nghiêm túc. Nhưng hiện nay, chỉ cần vài giờ trên mạng xã hội (MXH), một sản phẩm lệch chuẩn vẫn có thể thu hút hàng triệu lượt xem.
"Quyền lực thẩm mỹ tức thời"
Điều đáng lo là sự dễ dãi ấy đang vô tình kéo thấp chuẩn mực thẩm mỹ của công chúng. Nhiều ca khúc dùng ngôn từ dung tục, nhiều màn biểu diễn gây sốc, nhiều phát ngôn xem nhẹ giá trị văn hóa nhưng vẫn lan truyền như một "xu hướng" (trend).
TP HCM là trung tâm biểu diễn nghệ thuật lớn của cả nước. Hầu hết xu hướng mới trong âm nhạc, sân khấu, giải trí đều xuất phát hoặc lan tỏa mạnh từ thành phố. Vì thế, phản ứng của TP HCM trước các hiện tượng lệch chuẩn luôn được dư luận quan tâm.
Miu Lê với tấm ảnh gây bão mạng xã hội
Giải mã hiện tượng "sầu ca" Quang Nhi gây sốt mạng xã hội
3 phim Việt "hot" nhất mạng xã hội: Càng bị chê càng hút khán giảThời gian qua, Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM đã triển khai nhiều giải pháp như: tăng cường kiểm tra các chương trình biểu diễn, siết chặt khâu hậu kiểm, đồng thời áp dụng "tiền kiểm" với những chương trình có yếu tố nhạy cảm hoặc tác động lớn đến công chúng. Nhiều vụ việc được xử lý kịp thời đã tạo hiệu ứng cảnh báo rõ rệt. Sau mỗi quyết định xử lý, nhiều nghệ sĩ, đơn vị tổ chức cũng bắt đầu cẩn trọng hơn trong việc xây dựng nội dung biểu diễn, phát hành sản phẩm và ứng xử, phát ngôn của người nổi tiếng trên MXH.
Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương đã nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát lĩnh vực văn hóa, đặc biệt là trên không gian mạng. Bởi lẽ, nếu không kịp thời chấn chỉnh, những sản phẩm, hành vi lệch chuẩn sẽ dần bị xem là bình thường.
PGS-TS Nguyễn Thị Mỹ Liêm - Phó Chủ tịch Hội Âm nhạc TP HCM, chuyên gia nghiên cứu công nghiệp văn hóa - cho rằng MXH đang tạo ra "quyền lực thẩm mỹ tức thời". Ở đó, giá trị nghệ thuật nhiều khi bị đánh đổi bằng lượt xem, lượt thích và sự tò mò của công chúng.
Theo bà Mỹ Liêm, nếu không có những hàng rào văn hóa đủ mạnh, giới trẻ rất dễ tiếp nhận lệch lạc về chuẩn mực ứng xử và giá trị nghệ thuật. "Điều nguy hiểm nhất không phải là một sản phẩm phản cảm xuất hiện, mà là việc nó được cổ vũ, bắt chước và xem như bình thường" - bà nhìn nhận.
Đạo diễn Nguyễn Tấn Kiệt, Trưởng Phòng quản lý Nghệ thuật - Sở Văn hóa và Thể thao TP HCM, cho rằng điều quan trọng không phải là phạt sản phẩm, hành vi lệch chuẩn bao nhiêu tiền, mà là sau vụ việc đó, môi trường nghề nghiệp có thay đổi hay không.
Dư luận cho rằng môi trường nghệ thuật hiện nay rất cần những chuẩn mực ứng xử rõ ràng để giới trẻ hiểu rằng người nổi tiếng không đồng nghĩa với việc có quyền vượt qua giới hạn văn hóa.
"Nghệ sĩ khi bước lên sân khấu là đang tác động đến cảm xúc và nhận thức của công chúng. Vì vậy, họ phải tự nhận thức được trách nhiệm của mình trước xã hội" - NSND Kim Xuân nhấn mạnh.
Cơ quan chức năng đã xử phạt đơn vị tổ chức chương trình “Tự tình phương Nam 4” vì để Bùm Bum (Võ Thị Thùy Dung) biểu diễn tiết mục “Mê Linh biệt khúc” (trích đoạn “Tiếng trống Mê Linh”) khi chưa được cấp phép và tự ý thêm vào chương trình
Nhiều nghệ sĩ chân chính thừa nhận họ không lo ngại bị siết chặt quản lý, mà e sợ sự nhập nhằng giữa đúng và sai. Khi chuẩn mực bị buông lỏng, người làm nghề nghiêm túc sẽ bị thiệt thòi. Điều đáng ghi nhận hiện nay là cách xử lý của cơ quan chức năng đã có sự chuyển hướng: Không phải cứ sai là "đánh mạnh cho xong", mà đặt nặng yếu tố giáo dục, cảnh báo và định hướng.
Không ít trường hợp đã bị nhắc nhở công khai để rút kinh nghiệm. Có chương trình, vở diễn phải điều chỉnh nội dung trước khi biểu diễn. Có nghệ sĩ bị xử phạt để tạo tính răn đe... Tùy từng trường hợp mà cơ quan chức năng có hình thức xử lý phù hợp, song tựu trung đều mang thông điệp: Sáng tạo là quyền của nghệ sĩ nhưng nghệ thuật phải đi cùng trách nhiệm xã hội.
"Trách nhiệm xã hội" của người nổi tiếng: Không thể xem nhẹ!
Tin giả về nghệ sĩ Tấn Beo: Khi sự vô trách nhiệm chạm vào nỗi lo của công chúng
Ca sĩ Jack làm việc với ngành văn hóa Hà Nội và nhận trách nhiệm"Nếu chỉ dùng biện pháp chế tài hành chính thì hiệu quả sẽ không cao. Điều cần hơn là tạo áp lực từ dư luận, từ ý thức nghề nghiệp và từ chính cộng đồng nghệ sĩ" - PGS-TS Phan Bích Hà, Trường Đại học Văn Lang, nhận định.
Quản lý văn hóa không phải là việc riêng của cơ quan chức năng, mà còn là trách nhiệm của nghệ sĩ, đơn vị tổ chức, truyền thông và cả công chúng. Khi khán giả quay lưng với sản phẩm phản cảm, khi người làm nghề biết tự trọng với danh tiếng của mình, khi báo chí lên tiếng đúng lúc, môi trường văn hóa sẽ tự tạo ra sức đề kháng.
NSND - đạo diễn Trần Minh Ngọc, người nhiều năm quan tâm đến việc giáo dục văn hóa cộng đồng tại TP HCM, cho rằng nghệ thuật có sức ảnh hưởng rất lớn đến giới trẻ nên càng cần đề cao trách nhiệm xã hội. Một bài hát, vai diễn hay một hình ảnh, phát ngôn thiếu chuẩn mực đôi khi tác động âm thầm nhưng lâu dài đến nhận thức của người trẻ. "Vì thế, việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh cần có sự chung tay của toàn xã hội" - NSND Trần Minh Ngọc nhìn nhận.
Có lẽ, điều mà người làm văn hóa - nghệ thuật cần hiện nay không chỉ là những quyết định xử phạt sau vi phạm, mà là hành động phù hợp để giữ cho đời sống nghệ thuật không trượt dài theo những "giá trị" dễ dãi.
Theo các nhà chuyên môn, nghệ thuật cần không gian tự do để sáng tạo, song sự tự do ấy không đồng nghĩa với việc dễ dãi, bất chấp chuẩn mực. Một nền nghệ thuật muốn phát triển bền vững phải giữ được giới hạn của cái đẹp, của trách nhiệm và của văn hóa ứng xử.
