Bộ Nội vụ đang lấy ý kiến nhân dân về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội quy định cơ chế, chính sách đặc biệt về công tác nhân tài. Đáng chú ý, dự thảo đề xuất việc lựa chọn nhân tài căn cứ vào yêu cầu nhiệm vụ, năng lực và khả năng tạo ra sản phẩm, kết quả; không bắt buộc phải có học hàm, học vị, chức danh, thâm niên hoặc được công nhận danh hiệu nhân tài, trừ trường hợp pháp luật quy định điều kiện hành nghề bắt buộc.
Đề xuất này được kỳ vọng sẽ mở ra hướng tiếp cận linh hoạt hơn trong việc phát hiện, trọng dụng và đãi ngộ nhân tài, đặc biệt là những người trưởng thành từ thực tiễn.
Mở rộng cơ hội cho nhân tài trưởng thành từ thực tiễn
Trao đổi với Người Đưa Tin về vấn đề này, PGS.TS Phạm Ngọc Trung, giảng viên cao cấp, nguyên Trưởng khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho rằng, đây là hướng tiếp cận tích cực, góp phần bổ sung những kênh đánh giá và trọng dụng nhân tài trong thực tiễn.
PGS.TS Phạm Ngọc Trung, giảng viên cao cấp, nguyên Trưởng khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền (Ảnh: FBNV).
Theo PGS.TS Phạm Ngọc Trung, trong thực tế, không ít người có học hàm, học vị cao nhưng những đóng góp, cống hiến chưa tương xứng với kỳ vọng. Trong khi đó, nhiều cá nhân xuất thân từ công nhân, nông dân, thợ thủ công lại có những sáng kiến, phát minh mang giá trị thiết thực đối với đời sống và sản xuất.
"Thực tế có những người nông dân không có học hàm, học vị nhưng lại sáng tạo ra giống cây trồng mới. Có những người thợ cơ khí không có bằng cấp chuyên môn nhưng có khả năng nghiên cứu, chế tạo máy móc phục vụ sản xuất. Những người này có năng lực và sự sáng tạo từ thực tiễn nhưng trước đây thường chỉ được nhìn nhận là nông dân sáng tạo, công nhân sáng tạo, chưa được đánh giá tương xứng với đóng góp khoa học của họ", PGS.TS Phạm Ngọc Trung phân tích.
PGS.TS Phạm Ngọc Trung cho rằng, điểm đáng chú ý của dự thảo là mở ra một kênh để ghi nhận, đánh giá và có chính sách đãi ngộ phù hợp đối với những người trưởng thành từ thực tiễn, tự học, tự nghiên cứu nhưng tạo ra được những sản phẩm có giá trị.
Ông nhấn mạnh, những cá nhân không có bằng cấp chính quy không đồng nghĩa với việc họ thiếu kiến thức hay năng lực. Nhiều người đã dành hàng chục năm tự học, tự nghiên cứu, tiếp cận tri thức thông qua sách báo, tài liệu và các nguồn học liệu trên Internet để tích lũy kinh nghiệm, nâng cao trình độ chuyên môn.
"Những người không có điều kiện học hành bài bản, hệ thống nhưng tự học, thành danh và có đóng góp với đất nước thì chúng ta nên ghi danh họ", PGS.TS Phạm Ngọc Trung nói.
Do đó, việc có cơ chế ghi nhận xứng đáng sẽ giúp những người có năng lực thực sự không bị thiệt thòi chỉ vì thiếu bằng cấp, đồng thời khuyến khích tinh thần tự học, sáng tạo và cống hiến trong xã hội.
Không hạ thấp vai trò của học hàm, học vị
Đánh giá về việc không bắt buộc các tiêu chí bằng cấp, chức danh hay thâm niên trong lựa chọn nhân tài, PGS.TS Phạm Ngọc Trung lưu ý cần hiểu đây là cơ chế bổ sung, mở rộng đối tượng được xem xét, chứ không phải phủ nhận vai trò của những nhà khoa học được đào tạo bài bản.
Theo ông, học hàm, học vị vẫn là những căn cứ quan trọng để đánh giá trình độ, năng lực nghiên cứu và những đóng góp khoa học của một cá nhân. Bản thân quá trình đào tạo, nghiên cứu để đạt được học vị tiến sĩ hay học hàm giáo sư cũng đòi hỏi những công trình, sản phẩm và kết quả nghiên cứu nhất định.
"Những nhà khoa học có học hàm, học vị và có cống hiến thì nhà nước vẫn tôn trọng và vinh danh", PGS.TS Phạm Ngọc Trung bày tỏ.
Tuy nhiên, khoa học không chỉ có nghiên cứu lý thuyết mà còn bao gồm cả khoa học thực hành, khoa học ứng dụng. Nếu chỉ dựa vào bằng cấp, chức danh để đánh giá nhân tài thì có thể bỏ sót những cá nhân có khả năng sáng tạo, phát minh từ hoạt động sản xuất và đời sống.
Theo PGS.TS Phạm Ngọc Trung, những người không bằng cấp nhưng có sáng tạo cần được ghi nhận xứng đáng (Ảnh: FBNV).
PGS.TS Phạm Ngọc Trung lấy ví dụ, trong lĩnh vực nông nghiệp, nhiều nông dân đã tự nghiên cứu, chế tạo máy móc phục vụ gieo trồng, cày bừa, thu hoạch hoặc xử lý nông sản. Những sáng kiến này xuất phát từ chính nhu cầu thực tế, góp phần tháo gỡ khó khăn trong sản xuất và nâng cao hiệu quả lao động.
Ông cho rằng, cần nhìn nhận đầy đủ cả những đóng góp về lý luận lẫn thực tiễn. Các nhà khoa học nghiên cứu lý thuyết có thể đóng góp thông qua việc phát hiện quy luật, xây dựng luận cứ và đề xuất giải pháp có giá trị; trong khi những người làm khoa học thực hành có thể tạo ra máy móc, thiết bị, công nghệ và sản phẩm ứng dụng trực tiếp vào cuộc sống.
Vì vậy, việc mở rộng tiêu chí lựa chọn nhân tài không đồng nghĩa với việc hạ thấp tiêu chuẩn khoa học hay xem nhẹ những người có trình độ chuyên môn cao, mà hướng tới đánh giá toàn diện hơn về năng lực và giá trị đóng góp của mỗi cá nhân.
Tạo động lực để người tài mạnh dạn sáng tạo, cống hiến
Một vấn đề được đặt ra là khi giảm sự phụ thuộc vào bằng cấp, học hàm, học vị và thâm niên, làm thế nào để bảo đảm việc lựa chọn nhân tài khách quan, tránh tình trạng đánh giá cảm tính hoặc phát sinh tiêu cực?
Về vấn đề này, PGS.TS Phạm Ngọc Trung cho rằng, đề xuất của Bộ Nội vụ nên được nhìn nhận như một kênh bổ sung cho hệ thống đánh giá và tuyển chọn nhân tài hiện nay, đặc biệt là đối với những người có năng lực phát minh, sáng chế và đóng góp trong lĩnh vực khoa học thực hành.
Theo ông, thực tế ở nhiều địa phương cho thấy có những cá nhân tự nghiên cứu, chế tạo máy móc phục vụ sản xuất nông nghiệp nhưng chưa được ghi nhận, tôn vinh tương xứng. Nếu có cơ chế phù hợp để đánh giá và công nhận những đóng góp này, họ sẽ có thêm động lực tiếp tục sáng tạo, đồng thời khuyến khích nhiều người khác mạnh dạn nghiên cứu, tìm tòi và ứng dụng những sáng kiến vào cuộc sống.
"Việc có những văn bản, cơ chế của Nhà nước để ghi nhận, đánh giá và vinh danh những người có sáng tạo từ thực tiễn sẽ giúp họ có thêm niềm tự hào, động lực cống hiến. Qua đó, khuyến khích ngày càng nhiều người tham gia nghiên cứu, sáng tạo, góp phần thúc đẩy đất nước phát triển", PGS.TS Phạm Ngọc Trung nhận định.
Có thể thấy, đề xuất không bắt buộc học hàm, học vị, chức danh hay thâm niên khi lựa chọn nhân tài là bước mở rộng cách tiếp cận trong công tác phát hiện và trọng dụng người tài. Thay vì chỉ nhìn vào những tiêu chí mang tính hình thức, việc đánh giá được hướng nhiều hơn tới năng lực thực chất và giá trị mà mỗi cá nhân tạo ra.
Đây cũng là cơ hội để những người có tài năng, có sáng kiến và khát vọng cống hiến, dù xuất thân từ môi trường đào tạo hay trưởng thành từ thực tiễn, đều có thể được ghi nhận và phát huy đúng khả năng.
