Từ những lần bị trêu chọc đến hành vi tự làm đau mình
ThS. Hoàng Trường Sơn, Phòng M7, Viện Sức khỏe Tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai), cho biết bệnh nhân là học sinh 15 tuổi, nhập viện trong tình trạng buồn chán, có ý tưởng tự sát và hành vi tự làm hại bản thân. Các biểu hiện đã diễn biến khoảng 6 tháng.
Qua thăm khám tiền sử cho thấy từ nhỏ bệnh nhân đã có tính cách nhút nhát, trầm tính, ít nói, ngại tiếp xúc với người lạ và thường chỉ duy trì một vài mối quan hệ thân thiết. Khi xảy ra mâu thuẫn với bạn bè, nữ sinh im lặng, né tránh hoặc về chia sẻ với mẹ.
Gia đình hòa thuận, bố mẹ yêu thương con, không đặt quá nhiều áp lực về thành tích học tập. Tuy nhiên, khi chuyển lên học trung học cơ sở ở thành phố, bệnh nhân bắt đầu gặp phải tình trạng bắt nạt.
Từ giữa năm lớp 8, bệnh nhân thường xuyên bị bạn bè trêu chọc, lan truyền tin đồn không có thật, gán ghép chuyện tình cảm, cười cợt khi mắc lỗi hoặc bị điểm kém. Một số bạn còn cố tình lạnh nhạt, không nói chuyện, thậm chí có hành vi đánh đập, trêu chọc quá mức.
Trước những hành vi này, bệnh nhân chủ yếu nhẫn nhịn, cảm thấy xấu hổ, ngại ngùng. Dù từng kể với mẹ để nhờ báo giáo viên chủ nhiệm, nhưng tình trạng bắt nạt không có chuyển biến đáng kể.
Từ cuối lớp 8, bệnh nhân bắt đầu không muốn đi học, lo lắng trước mỗi buổi đến trường, thường xuyên buồn bã, dễ khóc, thu mình trong phòng và không còn hứng thú với sở thích vẽ tranh trước đây. Bệnh nhân tự ti, cho rằng mình kém cỏi, nhà nghèo, ngại giao tiếp với người khác.
ThS Sơn cho hay: “Kết quả học tập của bệnh nhân giảm sút, khả năng tập trung kém, thường xuyên mất ngủ và mệt mỏi khi thức dậy. Trong kỳ nghỉ hè, tâm trạng bệnh nhân có khá hơn nhưng bệnh nhân vẫn ít ra ngoài, hạn chế gặp bạn bè và dành nhiều thời gian sử dụng mạng xã hội.
Đáng chú ý, bố mẹ từng phát hiện những vết sẹo nhỏ ở cẳng tay nhưng bệnh nhân giải thích do va quệt khi đi đường. Khi bước vào năm học lớp 9, các triệu chứng buồn chán, mệt mỏi, không muốn đến lớp và dễ cáu gắt tiếp tục xuất hiện”.
Viện Sức khỏe Tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai) chia sẻ về ca bệnh bị cô lập, bắt nạt (ảnh: N.M).
Khoảng một tuần trước khi nhập viện, bố mẹ của bệnh nhân phát hiện nhiều vết sẹo nhỏ ở mặt trong cẳng tay bệnh nhân, trong đó có những vết mới còn rớm máu. Khi được hỏi, bệnh nhân cho biết tự làm đau mình để giải tỏa cảm giác căng thẳng, khó chịu.
Bệnh nhân được đưa đến khám và nhập viện với chẩn đoán giai đoạn trầm cảm nặng, không có triệu chứng loạn thần, có ý tưởng tự sát.
Khảo sát tại 194 trường THCS: Gần 20% học sinh cho biết bị bắt nạt vài lần mỗi tháng
Theo định nghĩa của UNESCO/WHO, bạo lực học đường bao gồm mọi hình thức bạo lực thể chất, tâm thần và tình dục xảy ra trong hoặc xung quanh trường học, trên đường đến trường và trên không gian mạng.
Người gây ra bạo lực có thể là học sinh, giáo viên hoặc nhân viên nhà trường. Các hành vi bao gồm hành hạ, ngược đãi, đánh đập, xâm hại thân thể, lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, cô lập, xua đuổi và những hành vi cố ý khác gây tổn hại thể chất, tâm thần cho người học. Trong đó, bắt nạt là một trong những hình thức phổ biến nhất.
Theo ThS. Bùi Nguyễn Hồng Bảo Ngọc, Viện Sức khỏe Tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai), gần 1/3 học sinh trên thế giới từng bị bắt nạt trong tháng qua. Bắt nạt thể chất phổ biến hơn ở nam giới, trong khi bắt nạt về quan hệ và lời nói thường gặp ở nữ giới. Bắt nạt trên mạng chiếm khoảng 10% và đang có xu hướng gia tăng. Đáng chú ý, chỉ 16% quốc gia có khung pháp lý toàn diện về vấn đề này.
Tại Việt Nam, kết quả Chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) 2025 do Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) công bố ngày 8/9 cho thấy, trong hơn 7.350 học sinh thuộc 194 trường THCS tham gia khảo sát, có 19,9% cho biết bị bắt nạt vài lần mỗi tháng. Tỷ lệ này tương đương mức trung bình OECD là 19,6%.
Hình thức bắt nạt phổ biến nhất là bị trêu chọc, với gần 15,8% học sinh lựa chọn. Tiếp theo là bị lan truyền tin đồn ác ý (8,7%), bị đe dọa, đánh đập hoặc đăng thông tin lên mạng.
Theo số liệu Bộ Công an công bố năm 2018, mỗi năm có hơn 2.000 vụ bạo lực học đường, khoảng 53% xảy ra trong trường học. Trong khi đó, ngành giáo dục chỉ ghi nhận vài trăm vụ mỗi năm. Sự chênh lệch này cho thấy nguy cơ nhiều vụ việc chưa được phát hiện hoặc báo cáo đầy đủ.
Theo bác sĩ Bảo Ngọc, không phải mọi mâu thuẫn giữa học sinh đều được xem là bắt nạt. Một hành vi được xác định là bắt nạt khi hội đủ 3 tiêu chí: cố ý gây tổn hại hoặc khó chịu; lặp lại theo thời gian, không chỉ xảy ra một lần; có sự mất cân bằng quyền lực giữa người gây ra và người bị bắt nạt.
Sự mất cân bằng này có thể đến từ sức mạnh thể chất, số đông, địa vị xã hội hoặc khả năng kiểm soát thông tin. Vì vậy, người bị bắt nạt thường gặp khó khăn trong việc tự bảo vệ mình.
Điều này khác với xung đột ngang hàng, khi hai bên có vị thế tương đương và có khả năng tự giải quyết mâu thuẫn.
Các dấu hiệu cảnh báo trẻ có thể đang bị bắt nạt không chỉ nằm ở những vết thương trên cơ thể. Trẻ có thể đột nhiên không muốn đi học, tìm cách thay đổi đường đến trường, học tập sa sút hoặc thường xuyên làm mất đồ dùng.
Về thể chất, trẻ có thể xuất hiện những vết thương không rõ nguyên nhân, đau bụng, đau đầu vào buổi sáng trước khi đi học. Về cảm xúc, trẻ trở nên buồn bã, lo lắng, cáu kỉnh, sợ hãi khi nhận tin nhắn.
Những thay đổi khác cũng cần được chú ý như mất ngủ, gặp ác mộng, chán ăn, mất bạn bè, thu mình, xóa tài khoản mạng xã hội. Đặc biệt, hành vi tự gây thương tích, nói về cái chết hoặc cho đi những món đồ quý giá là những dấu hiệu báo động cần được quan tâm và hỗ trợ kịp thời.
Bác sĩ Bảo Ngọc khuyên cáo, ngoài các vấn đề sức khỏe tâm thần, người từng bị bắt nạt còn có thể chịu ảnh hưởng về sức khỏe thể chất, học vấn và kinh tế. Ở chiều ngược lại, người gây bắt nạt cũng có nguy cơ gia tăng sử dụng chất, phạm pháp, hành vi bạo lực và rối loạn nhân cách chống đối xã hội khi trưởng thành.
Theo chuyên gia, phòng chống bắt nạt học đường cần được thực hiện đồng bộ, thay vì chỉ xử lý khi sự việc đã trở nên nghiêm trọng.
Ở cấp độ toàn trường, cần xây dựng môi trường học tập an toàn, thực hiện kỷ luật tích cực, trang bị cho học sinh kỹ năng xã hội và kỹ năng điều chỉnh cảm xúc. Các chương trình can thiệp trên phạm vi toàn trường có thể giúp giảm 15-20% tình trạng bắt nạt.
Với nhóm học sinh dễ bị tổn thương như trẻ tự kỷ, trẻ khuyết tật, LGBT… nhà trường cần có biện pháp theo dõi, hỗ trợ phù hợp. Công tác y tế học đường cần tăng cường sàng lọc định kỳ, thiết lập đường dây hỗ trợ để học sinh có thể chia sẻ khi gặp vấn đề.
Đặc biệt, nhân viên y tế cần chủ động hỏi về tình trạng bắt nạt khi thăm khám những trẻ có triệu chứng tâm thần hoặc biểu hiện cơ thể không giải thích được. Việc phối hợp giữa cơ sở y tế và nhà trường cũng rất quan trọng để phát hiện, ngăn chặn nguy cơ tái diễn.