Nhà sinh thái học nổi tiếng Lester Brown từng nói: "Chúng ta không thừa hưởng Trái Đất từ tổ tiên mà chúng ta đang vay mượn từ các thế hệ tương lai". Lời nhắc nhở này cũng chính là thông điệp được nhắc đến tại Diễn đàn Năng lượng và Môi trường Thế giới - Việt Nam 2026.
Việc Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050 tại Hội nghị COP26 đã trở thành kim chỉ nam cho một cuộc chuyển đổi mang tính lịch sử của nền kinh tế.
Net Zero: Từ gánh nặng chi phí đến tiêu chuẩn cạnh tranh mới
Tại diễn đàn, ông Nguyễn Quang Vinh, Phó Chủ tịch VCCI, đã nhấn mạnh một sự thay đổi lớn trong nhận thức: Net Zero không còn là chuyện của tương lai, mà đang trở thành tiêu chuẩn mới của năng lực cạnh tranh quốc gia và doanh nghiệp. Tiêu chuẩn này đang định hình lại dòng vốn đầu tư toàn cầu cũng như cấu trúc chuỗi cung ứng thương mại quốc tế.
Thực tế cho thấy, nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện nay không còn coi việc chuyển đổi xanh là một khoản chi phí gánh nặng. Ngược lại, họ nhìn nhận đây là cơ hội để đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất, tiếp cận tài chính xanh và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tuy nhiên, hành trình Net Zero là hành trình chưa từng có tiền lệ. Các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, đang phải đối mặt với nhiều thách thức về vốn, công nghệ, nhân lực và dữ liệu phát thải. Do đó, quá trình chuyển đổi xanh không thể là nỗ lực đơn độc của bất kỳ doanh nghiệp nào, mà đòi hỏi sự đồng hành chặt chẽ của Nhà nước, các tổ chức tài chính và đối tác quốc tế tạo thành một hệ sinh thái kết nối thực chất.
Việt Nam không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng
Phát biểu chỉ đạo tại Diễn đàn, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng đã khẳng định nguyên tắc của Chính phủ: Kiên định không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng. Việt Nam sẽ thực hiện đồng bộ, quyết liệt công tác bảo vệ môi trường, xử lý hiệu quả các nguồn ô nhiễm và phục hồi hệ sinh thái tự nhiên; thúc đẩy mạnh mẽ mô hình kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi xanh trong sản xuất và tiêu dùng nhằm hình thành nền kinh tế xanh.
Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng phát biểu chỉ đạo tại diễn đàn. Ảnh VGP/Đức Tuân
Theo đó, việc giảm phát thải khí nhà kính phải được thực hiện hài hòa, gắn liền với mục tiêu đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao vị thế, tiêu chuẩn môi trường - xã hội - quản trị (ESG) của hàng hóa Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Phó Thủ tướng cũng lưu ý rằng, Việt Nam không loại bỏ đột ngột các nguồn năng lượng truyền thống, mà sẽ áp dụng công nghệ mới để kiểm soát chặt chẽ phát thải và từng bước giảm dần tỷ trọng.
“Doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế chính là động lực quyết định sự thành bại của hành trình Net Zero. Các doanh nghiệp cần tiên phong xây dựng lộ trình giảm phát thải, tích hợp tiêu chí ESG vào chiến lược dài hạn và đầu tư vào công nghệ sạch. Chính phủ sẽ luôn hỗ trợ, đồng hành, lắng nghe và tháo gỡ mọi khó khăn cho các địa phương và các doanh nghiệp” – Phó Thủ tướng phát biểu.
Dù vậy, Việt Nam đang phải đối mặt với thách thức về khí hậu và năng lượng. Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long, Việt Nam đã trở thành quốc gia nhập khẩu ròng năng lượng từ năm 2015. Tỷ trọng nhập khẩu tăng từ 8,4% năm 2015 lên gần 44% năm 2025 và dự kiến sẽ tiếp tục ở mức cao trong nhiều thời kỳ tới.
Trong khi đó, nhu cầu năng lượng tiếp tục tăng mạnh để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Riêng sản lượng điện năm 2030 sẽ cần phải tăng từ mức hiện tại là 288 tỷ kWh lên đến khoảng 500 đến 557 tỷ kWh.
Theo Thứ trưởng, năng lượng là lĩnh vực quyết định việc thực hiện mục tiêu Net Zero. Hiện tại, năng lượng chiếm khoảng 66% tổng lượng phát thải và sẽ tăng lên khoảng 73% vào năm 2030 theo kịch bản phát triển thông thường nếu không có biện pháp chuyển đổi. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế bình quân giai đoạn 2026 - 2030 từ 10% trở lên, việc vừa bảo đảm an ninh năng lượng vừa giảm phát thải là một thách thức vô cùng lớn.
Trong khi đó, các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời vẫn chưa được khai thác hết tiềm năng do hạn chế bởi lưới điện, hệ thống lưu trữ và nguồn điện nền. Đây là khoảng trống cần được giải quyết thông qua đầu tư và hợp tác quốc tế
Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay chính là bài toán về vốn. Tổng nhu cầu vốn để phát triển nguồn và lưới điện giai đoạn 2026 - 2030 lên tới hơn 136 tỷ USD. Mặc dù Việt Nam đã tham gia Đối tác Chuyển đổi Năng lượng Công bằng (JETP) với danh mục 50 dự án cần 11 tỷ USD, nhưng đến nay mới chỉ huy động được gần 800 triệu USD cho 3 dự án. Điều này đòi hỏi sự tham gia của các doanh nghiệp, tổ chức tài chính quốc tế, các đối tác phát triển và khu vực tư nhân, ngoài ngân sách nhà nước.
Dấu ấn FDI và "xanh hóa" ngành công nghiệp nặng
Trong bối cảnh nguồn lực còn hạn chế, sự chủ động của cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là khối FDI, đóng vai trò tạo đà quan trọng. Tập đoàn SCG là một minh chứng tiêu biểu.
Với danh mục đầu tư hơn 7 tỷ USD và hơn 50 cơ sở sản xuất tại Việt Nam, SCG mang đến triết lý Tăng trưởng Xanh Toàn diện (Inclusive Green Growth). Họ cho rằng sự bền vững phải tạo ra giá trị kinh doanh thực tế, nghĩa là "Xanh phải tạo được sự Cạnh tranh".
Ông Niwat Athiwattananont, Phó Chủ tịch SCG Việt Nam và Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Nhựa Bình Minh.
Triết lý này được hiện thực hóa qua 3 trụ cột chiến lược.
Thứ nhất, Đổi mới Xanh. Tại Tổ hợp Hóa dầu Long Sơn (LSP), SCG đang lên kế hoạch đầu tư 500 triệu USD để chuyển đổi sang nguyên liệu ethane, nhằm giảm lượng phát thải carbon trên mỗi đơn vị sản phẩm. Ở lĩnh vực vật liệu xây dựng, Nhựa Bình Minh – một thành viên của SCG đã đạt chứng nhận Xanh quốc tế ở cấp độ cao nhất (4-Tick của SGBC và LOTUS của Việt Nam) cho các sản phẩm ống và phụ tùng nhựa an toàn và thân thiện.
Thứ hai, Chuyển đổi Số. SCG xác định chuyển đổi số và chuyển đổi xanh phải đi song hành. Nhựa Bình Minh đã thành lập Hội đồng quản trị Kỹ thuật số và AI, đồng thời tự chế tạo thành công cánh tay robot tự động trong sản xuất để tăng năng suất và độ an toàn. Sự hợp tác chiến lược giữa SCG và FPT cũng góp phần xây dựng hệ thống vận hành công nghiệp thông minh và sạch hơn.
Thứ ba, ESG lấy con người làm trung tâm. Chuyển đổi xanh chỉ thành công khi không ai bị bỏ lại phía sau. Bằng việc thành lập SCG Academy, doanh nghiệp này chú trọng đào tạo kỹ năng xanh và số cho nhân lực. Ngoài ra, các dự án phát triển cộng đồng cũng được SCG và công ty thành viên chú trọng.
Trong giai đoạn 2021-2025, Nhựa Bình Minh đã đầu tư hơn 17,5 tỷ đồng cho các sáng kiến cộng đồng. Tiêu biểu là chương trình "Thương nguồn nước - Yêu tương lai", tài trợ 89.000 mét ống nhựa để mang nước sạch đến cho hơn 24.000 người dân.
Hành trình tiến tới Net Zero vào năm 2050 là một chặng đường dài và phức tạp, nhưng đây cũng là cơ hội lịch sử để nền kinh tế Việt Nam xây dựng sức chống chịu, nâng cao năng lực cạnh tranh và vươn lên mạnh mẽ.
Để biến mục tiêu thành hiện thực, đại diện SCG nhấn mạnh 3 lĩnh vực trọng tâm cần sự hợp tác công - tư chặt chẽ.
Thứ nhất là chuyển dịch và bảo đảm an ninh năng lượng, trong đó cần mở rộng khả năng tiếp cận năng lượng sạch, nhiên liệu thay thế với chi phí hợp lý, được hỗ trợ bởi các khung pháp lý và chính sách minh bạch.
Thứ hai là bảo đảm quá trình chuyển đổi công bằng cho chuỗi cung ứng và các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) thông qua việc hỗ trợ tài chính xanh, công cụ kỹ thuật số, công nghệ và kiến thức quản trị ESG.
Cuối cùng là nâng cao năng lực thích ứng và chống chịu khí hậu bằng cách đẩy mạnh đầu tư vào đổi mới sáng tạo cùng cơ sở hạ tầng, nhằm kiểm soát rủi ro và xây dựng sức bền cho nền kinh tế trong dài hạn.