Nâng tầm bảo tồn và phát triển kinh tế xanh khi chuyển giao Vườn quốc gia Cát Tiên

Ngày 6/11, tại Vườn quốc gia (VQG) Cát Tiên, UBND Tp.Đồng Nai tổ chức lễ công bố Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc chuyển giao VQG Cát Tiên về địa phương quản lý.

Nhân dịp này, Người Đưa Tin có cuộc trao đổi với TS. Vũ Ngọc Long, nguyên Viện trưởng Viện Sinh thái học Miền Nam, về ý nghĩa của việc chuyển giao, những giá trị sinh thái đặc biệt của Cát Tiên và định hướng kết hợp bảo tồn thiên nhiên với phát triển kinh tế xanh.

Cát Tiên mở dư địa phát triển kinh tế xanh

NĐT: Thưa ông, Việc chuyển giao Vườn quốc gia (VQG) Cát Tiên về Tp.Đồng Nai quản lý có ý nghĩa như thế nào đối với công tác quản lý và bảo tồn?

TS. Vũ Ngọc Long, nguyên Viện trưởng Viện Sinh thái học Miền Nam. (ảnh NVCC)

TS. Vũ Ngọc Long: Theo cách nhìn thông thường, nhiều người cho rằng VQG Cát Tiên trực thuộc bộ sẽ nhận được sự quan tâm về chính sách và định hướng chung của Trung ương. Tuy nhiên, việc chuyển giao về Tp.Đồng Nai quản lý ở thời điểm này là phù hợp và mở ra nhiều triển vọng tích cực.

Đồng Nai là địa phương có tiềm lực kinh tế, nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú và quan tâm đến công tác bảo tồn. Trước đây, địa phương đã sớm triển khai chủ trương đóng cửa rừng để bảo vệ VQG Cát Tiên và Khu bảo tồn thiên nhiên - văn hóa Đồng Nai. Sự quan tâm, quyết tâm của chính quyền địa phương đã góp phần quan trọng giữ gìn hệ sinh thái và bảo vệ đa dạng sinh học tại hai khu vực này.

Trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, việc đưa VQG Cát Tiên về trực thuộc thành phố sẽ giúp công tác quản lý tập trung, thuận lợi hơn trong phối hợp và điều hành. Tôi kỳ vọng các khu bảo tồn thiên nhiên sẽ nhận được sự quan tâm sâu sát, có thêm nguồn lực và được đầu tư bài bản.

Đáng chú ý, nguồn lực tài chính có thể được quan tâm, bố trí tập trung hơn. Đồng Nai là địa phương có đóng góp lớn cho ngân sách quốc gia, do đó có tiềm lực để dành nguồn lực tương xứng cho công tác bảo tồn. Đây sẽ là tiền đề để VQG Cát Tiên tiếp tục phát huy tiềm năng sinh thái, bảo vệ đa dạng sinh học và đóng góp cho sự phát triển bền vững của địa phương.

NĐT: VQG Cát Tiên đang mang lại những giá trị kinh tế, sinh thái gì và tiềm năng nào cần được phát huy?

TS. Vũ Ngọc Long: Trước hết, VQG Cát Tiên là một bộ phận quan trọng của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Đồng Nai, có vai trò đặc biệt trong bảo vệ hệ sinh thái và nguồn tài nguyên thiên nhiên.

TS. Vũ Ngọc Long hướng dẫn các học sinh tìm hiểu về hệ sinh thái và công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn quốc gia Cát Tiên.

Một trong những giá trị lớn nhất là bảo vệ nguồn nước lưu vực sông Đồng Nai, góp phần duy trì nguồn nước cho hồ Trị An và khu vực Đông Nam Bộ. Bên cạnh đó, với diện tích gần 72.000ha, Cát Tiên còn có tiềm năng lớn trong phát triển dịch vụ môi trường rừng và tín chỉ carbon.

Nếu khai thác hiệu quả những giá trị này, nguồn thu có thể được tái đầu tư cho bảo tồn, đồng thời hỗ trợ sinh kế người dân vùng đệm.

Thực tế, đời sống cộng đồng vùng đệm đã có nhiều thay đổi. Người dân tham gia làm homestay, du lịch cộng đồng, cung cấp dịch vụ và sản phẩm địa phương phục vụ du khách. Mối quan hệ giữa vùng lõi và vùng đệm cũng từng bước được cải thiện.

Thay vì phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên rừng, người dân có thêm cơ hội phát triển kinh tế từ các hoạt động dịch vụ sinh thái. Đây là hướng đi quan trọng để tạo sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Cụ thể, Quyết định số 208/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phát triển giá trị đa dụng của hệ sinh thái rừng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã mở ra nhiều hướng phát triển mới. Giá trị của rừng không chỉ nằm ở khả năng bảo vệ nguồn nước, điều tiết khí hậu mà còn ở các dịch vụ cảnh quan môi trường, du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và giải trí. Đây là những tiềm năng VQG Cát Tiên có thể phát huy để vừa bảo tồn thiên nhiên, vừa tạo thêm nguồn thu phục vụ phát triển địa phương.

Bên cạnh đó, Nghị định số 183/2025/NĐ-CP của Chính phủ có quy định về nuôi, trồng phát triển và thu hoạch cây dược liệu trong rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất. Đây là cơ sở để nghiên cứu, triển khai các mô hình sinh kế phù hợp, góp phần làm giàu hệ sinh thái rừng và tăng thu nhập cho cộng đồng dân cư sống gần rừng.

Tp.Đồng Nai cần nhìn nhận VQG Cát Tiên và Khu bảo tồn thiên nhiên - văn hóa Đồng Nai theo hướng phát huy nhiều giá trị hơn, thay vì chỉ tập trung vào nhiệm vụ bảo vệ rừng đơn thuần. Tất nhiên, mọi hoạt động phát triển du lịch, khai thác dịch vụ hay trồng dược liệu đều phải tuân thủ quy định, không làm ảnh hưởng đến diện tích, chất lượng và mục tiêu bảo tồn của rừng.

NĐT: Theo ông, Tp.Đồng Nai cần ưu tiên giải pháp gì để bảo tồn đa dạng sinh học gắn với phát triển sinh kế người dân?

TS. Vũ Ngọc Long: Theo tôi, thành phố cần kế thừa những định hướng bảo tồn trước đây, đặc biệt là hình thành và kết nối các hành lang đa dạng sinh học.

Toàn cảnh hệ sinh thái rừng và vùng đất ngập nước tại Vườn quốc gia Cát Tiên, nơi lưu giữ những giá trị đa dạng sinh học quý giá, góp phần điều hòa nguồn nước và bảo vệ môi trường sinh thái vùng Đông Nam Bộ.

Trước hết, cần kết nối VQG Cát Tiên với Khu bảo tồn thiên nhiên - văn hóa Đồng Nai và các khu vực sinh thái lân cận, trong đó có địa bàn Bình Phước trước đây. Việc hình thành hành lang sinh học có ý nghĩa rất quan trọng trong bảo vệ động vật hoang dã, nhất là đàn voi, giúp duy trì sinh cảnh và không gian di chuyển tự nhiên của chúng.

Bên cạnh đó, cần chú trọng bảo vệ Bàu Sấu, cảnh quan đất ngập nước hồ Trị An và các hệ sinh thái có giá trị đặc biệt. Đây là những khu vực quan trọng đối với đa dạng sinh học và điều tiết môi trường. Một vấn đề không thể bỏ qua là cộng đồng dân tộc thiểu số như người Stiêng, Mạ, Châu Ro. 

Trong đó, cộng đồng người Châu Ro tại khu vực Thanh Sơn vẫn cần được quan tâm nhiều hơn về chính sách và sinh kế.

Tôi cho rằng phải đầu tư cho vùng đệm, nâng cao nhận thức và tạo điều kiện để người dân tham gia hợp tác quản lý, bảo vệ rừng. Khi đời sống được cải thiện và người dân thực sự được hưởng lợi từ rừng, họ sẽ có thêm động lực đồng hành với công tác bảo tồn.

Đây cũng là cách bảo vệ lâu dài những loài động vật có giá trị sinh thái đặc biệt như các nhóm linh trưởng, bò rừng, nai, voi và cá sấu.

Giữ rừng, bảo vệ an ninh nguồn nước sông Đồng Nai

NĐT: Từ câu chuyện phản đối thủy điện Đồng Nai 6 và 6A, ông nhìn nhận thế nào về vai trò của rừng đối với an ninh nguồn nước?

TS. Vũ Ngọc Long: Các dự án thủy điện Đồng Nai 6 và 6A từng được đề xuất xây dựng từ năm 2009 tại khu vực xã Đồng Nai Thượng trước đây. Trong các năm 2009, 2011 và 2013, tôi cùng nhiều nhà khoa học đã kiên quyết lên tiếng phản đối, tổ chức hội nghị và phối hợp với chính quyền địa phương phân tích những nguy cơ môi trường. 

Điều chúng tôi lo ngại là việc xây dựng các công trình thủy điện có thể làm thay đổi dòng chảy, ảnh hưởng đến nguồn nước sông Đồng Nai và các hệ sinh thái liên quan. Khi nguồn nước bị tác động, các khu vực sản xuất nông nghiệp ở Cát Tiên, Tà Lài và hồ Trị An cũng có nguy cơ chịu ảnh hưởng.

Trong hai yếu tố đặc biệt quan trọng đối với sự sống là đất và nước, nguồn nước giữ vai trò thiết yếu. Nếu không có nước, chúng ta không thể bảo đảm an ninh lương thực; các hoạt động sản xuất và đời sống xã hội đều bị ảnh hưởng. Khi nguồn nước suy giảm, những hệ lụy đối với môi trường và chất lượng cuộc sống sẽ rất lớn.

Vì vậy, khi nói đến xây dựng thành phố xanh, phát triển kinh tế xanh, cần nhìn nhận đúng vai trò của hệ sinh thái rừng trong việc bảo vệ nguồn nước, nhất là tại lưu vực sông Đồng Nai. Đây là nền tảng quan trọng để duy trì nguồn nước phục vụ sản xuất, sinh hoạt và bảo đảm sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Đàn bò tót và nai xuất hiện giữa thảm thực vật tự nhiên tại VQG Cát Tiên, minh chứng cho giá trị đa dạng sinh học và nỗ lực bảo tồn các loài động vật hoang dã quý hiếm.

NĐT: Ông có thể chia sẻ câu chuyện phát hiện loài trà mang tên mình tại Cát Tiên và kỳ vọng về công tác bảo tồn trong thời gian tới?

TS. Vũ Ngọc Long: Việc phát hiện một loài thực vật mới và được đặt tên gắn với tên mình không chỉ là niềm vui mà còn cho thấy sự phong phú về đa dạng sinh học của VQG Cát Tiên. Bảo vệ những loài sinh vật quý hiếm, nhất là các loài chỉ phân bố tại một khu vực nhất định, cũng đồng nghĩa với việc gìn giữ cảnh quan và hệ sinh thái đặc trưng nơi chúng sinh sống.

Trong mỗi cảnh quan tự nhiên đều tồn tại những đặc trưng riêng về môi trường, các tầng sinh thái và sự tương tác giữa các loài. Ngay cả khi một loài sinh vật nào đó biến mất, việc bảo vệ được cảnh quan và hệ sinh thái vẫn góp phần duy trì những giá trị tự nhiên, trong đó có nguồn gene quý. Đây là cơ sở quan trọng để chúng ta quan tâm, đầu tư lâu dài cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học.

Tôi kỳ vọng sau khi được chuyển giao về địa phương, VQG Cát Tiên sẽ tiếp tục được đầu tư, bảo vệ và phát huy tốt hơn những giá trị đặc biệt đó.

NĐT: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi!