Đà Nẵng: Cả làng cùng đỡ một đứa trẻ lỡ bước đứng dậy

Đứa trẻ lỡ bước, nên dạy hơn nên phạt

Mở đầu buổi tuyên truyền, ông Nguyễn Bá Sơn, Chủ tịch Hội Luật gia Thành phố, đặt ra một câu hỏi mà nhiều bậc cha mẹ ngồi dưới hẳn từng tự hỏi: Một đứa trẻ 15, 16 tuổi lỡ phạm lỗi, xã hội nên làm gì với nó?

Theo ông Sơn, câu trả lời của pháp luật đã đổi. Luật Tư pháp người chưa thành niên được Quốc hội thông qua ngày 30/11/2024 và có hiệu lực từ 1/1/2026. Đây là đạo luật chuyên biệt đầu tiên của Việt Nam dành cho lứa tuổi này. Tinh thần xuyên suốt là chuyển từ trừng phạt sang giáo dục, phục hồi. Truy cứu hình sự chỉ là giải pháp cuối cùng.

Ông Nguyễn Bá Sơn, Chủ tịch Hội Luật gia Đà Nẵng, cho biết, luật áp dụng với người từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi phạm tội, với tinh thần chuyển từ trừng phạt sang giáo dục, phục hồi.

Ông Sơn nhấn mạnh đối tượng của Luật là người từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi phạm tội. Luật còn che chở cả bị hại và người làm chứng dưới 18 tuổi, những đứa trẻ cũng cần được bảo vệ chẳng kém.

Điều khiến nhiều người chú ý là "xử lý chuyển hướng". Hiểu nôm na, thay vì đưa em vào vòng xử phạt, cơ quan tố tụng có thể áp dụng các biện pháp giáo dục, phục hồi ngay trong cộng đồng. Có 12 biện pháp, từ khiển trách, xin lỗi bị hại, bồi thường thiệt hại đến học nghề, điều trị tâm lý, phục vụ cộng đồng. Nặng nhất là đưa vào trường giáo dưỡng, và chỉ khi thật sự cần thiết.

Chuyển hướng không phải "bỏ qua". Em phải có đủ chứng cứ phạm tội, phải thành khẩn thừa nhận hành vi, và phải tự nguyện đồng ý áp dụng bằng văn bản. Thời gian giáo dục tại xã kéo dài từ 6 tháng đến 2 năm. Nếu có bồi thường, cha mẹ hoặc người giám hộ là người khắc phục, chỉ khi bị hại đồng ý và hoàn thành trong tối đa 1 năm.

Thử hình dung một cậu học trò lớp 10 trong làng, vì nóng giận mà gây thương tích cho bạn. Trước đây, cậu có thể bước vào một vòng xoáy đầy nặng nề. Nay luật mở thêm một con đường: Nhận lỗi, xin lỗi, đền bù, đi học nghề, được người lớn kèm cặp để đi tiếp. Con đường ấy không dễ dãi, nhưng cho cậu bé cơ hội làm lại.

Và nhiều chi tiết trong Luật mang hơi ấm của sự thấu hiểu. Lấy lời khai phải ở phòng thân thiện, tối đa 2 lần một ngày, mỗi lần không quá 2 tiếng đồng hồ, và dừng lại khi em căng thẳng. Bắt buộc có cha mẹ hoặc người bào chữa ở bên.

Ông Sơn nói về quy định lấy lời khai tại phòng thân thiện, phiên tòa do Tòa gia đình và người chưa thành niên xét xử.

Phiên tòa do Tòa gia đình và người chưa thành niên xét xử, các bên ngồi ngang hàng, không áp dụng còng tay trừ trường hợp chống đối. Luật cấm áp dụng hình phạt tử hình và tù chung thân với người chưa thành niên, đồng thời có quy định về xóa án tích.

Ở cấp cơ sở, luật phân công trách nhiệm cụ thể. Chủ tịch UBND xã phân công người giám sát. Công an xã kiểm tra cư trú và cấp giấy chứng nhận khi người chưa thành niên hoàn thành biện pháp. Người làm công tác xã hội lập kế hoạch và đánh giá hằng tháng.

Các đoàn thể hỗ trợ giúp các em hòa nhập, tránh bị kỳ thị. Gia đình có trách nhiệm giám sát giờ giấc sinh hoạt, thực hiện bồi thường dân sự và không kỳ thị con em.

Muốn biết thì hỏi ở đâu? Hỏi đúng cách chưa?

Chuyển sang phần hai, bà Huỳnh Thị Liễu Hoa, Giám đốc Trung tâm tư vấn pháp luật số 1, Hội Luật gia Thành phố, đưa người nghe về những chuyện rất thường ngày: làm sổ đất, xin giấy tờ hộ tịch, hỏi về hỗ trợ, về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất.

Theo bà Huỳnh Thị Liễu Hoa, người dân nên giữ lại phiếu yêu cầu, biên nhận và văn bản từ chối để có căn cứ khiếu nại, khởi kiện khi cần.

Bà Hoa giới thiệu Luật Tiếp cận thông tin, được ban hành ngày 23/4 và có hiệu lực từ 1/9 năm nay, cùng Nghị định 337 có hiệu lực cùng ngày. Bà nhắc, tiếp cận thông tin là quyền công dân do Hiến pháp ghi nhận. Quyền ấy cho phép người dân được biết, được tham gia và giám sát hoạt động của cơ quan công quyền.

Theo bà, có 2 cách để thực hiện quyền này. Cách thứ nhất là tự tìm đọc những gì cơ quan đã công khai, trên cổng thông tin điện tử, trên báo đài, qua niêm yết tại trụ sở. Luật quy định hàng chục loại thông tin phải công khai, gần gũi với dân nhất là đất đai, quy hoạch, giá đất, bồi thường, tái định cư, thủ tục hành chính, ngân sách, hỗ trợ, cứu trợ.

Cách thứ hai là gửi phiếu yêu cầu cung cấp thông tin khi chưa tìm được hoặc thông tin liên quan trực tiếp đến đời sống của mình. Bà Hoa lưu ý: Không phải thông tin nào cũng cần làm đơn, cái gì đã công khai thì cứ chủ động tra cứu.

Khi cần viết phiếu, bà nhắc kỹ vài điều: ghi đúng cơ quan, nêu rõ thông tin cần, ghi địa chỉ nhận. Thời hạn cũng phải nhớ: Thông tin đơn giản, có sẵn thì cơ quan trả lời trong 3 ngày làm việc. Thông tin phức tạp hơn thì tối đa 12 ngày, có thể gia hạn thêm một lần tối đa 12 ngày nhưng phải thông báo bằng văn bản. Nếu từ chối, cơ quan phải nói rõ lý do.

Bà Hoa cũng không quên dặn về giới hạn. Bí mật Nhà nước, đời tư, dữ liệu cá nhân, bí mật gia đình không thể tùy tiện tiếp cận. Quyền được biết đi liền với trách nhiệm tôn trọng quyền của người khác. Cả người dân lẫn cán bộ đều phải nhớ điều này.

Phần được nhiều người dân quan tâm là khi quyền bị xâm phạm thì làm gì. Lời khuyên giản dị: giữ lại phiếu yêu cầu, biên nhận, email, văn bản từ chối. Có đủ giấy tờ ấy, người dân mới có cơ sở khiếu nại, tố cáo hay khởi kiện khi cần. Nếu thông tin cung cấp sai hoặc thiếu, cơ quan phải kiểm tra, đính chính, bổ sung.

Người dân xã Sơn Cẩm Hà tham dự buổi tuyên truyền Luật Tư pháp người chưa thành niên và Luật Tiếp cận thông tin.

Bà Hoa cũng thẳng thắn chỉ ra những vướng mắc thường gặp: Nhiều người chưa phân biệt được tra cứu, phản ánh với yêu cầu chính thức, thông tin nằm rải rác nhiều nơi, người cao tuổi hay ở xa khó dùng kênh số. 

Vì vậy, Luật yêu cầu UBND xã phải xác định đầu mối cung cấp thông tin, công khai đầu mối liên hệ, bố trí người hướng dẫn, giải thích cho dân. 

Với vùng khó khăn, thông tin cần được truyền đi bằng cả tờ rơi, hình ảnh, video, tiếng dân tộc, lồng ghép trong sinh hoạt thôn, nhờ cả già làng, trưởng thôn, người có uy tín.

Cuối buổi, bà Hoa khép lại bằng 5 điều người dân cần nhớ, mà nếu nói ngắn gọn thì là: Biết quyền, biết giới hạn, biết nơi tìm, biết cách yêu cầu, biết bảo vệ quyền của mình.