Giáo dục cần đi trước một bước, kiến tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho tương lai

Sau một năm triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, nhiều chủ trương đã được cụ thể hóa bằng các văn bản, chính sách và hoạt động đầu tư đã bắt đầu đi vào cuộc sống.

Nhân dịp này, Người Đưa Tin đã có cuộc trao đổi với TS. Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo) để làm rõ hơn về những cơ hội, thách thức và kỳ vọng đặt ra cho giai đoạn tới.

Không chạy theo điểm số, phải đánh giá được năng lực và nhân cách

Người Đưa Tin: Thưa ông, sau một năm thực hiện Nghị quyết số 71, ông đánh giá đâu là những chuyển biến rõ nét nhất mà ngành giáo dục đã đạt được? Những điểm nào vẫn đang là khoảng trống cần khắc phục?

TS. Hoàng Ngọc Vinh: Phải nhìn nhận thực tế rằng, qua một năm triển khai thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngành giáo dục đã có những chuyển động nhất định, đặc biệt trên phương diện thể chế. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến giáo dục đã được xây dựng, ban hành khá tích cực. Cùng với đó, Đảng và Nhà nước cũng quan tâm đầu tư cho giáo dục ở những địa bàn khó khăn, trong đó có việc xây dựng trường học tại vùng sâu, vùng xa, khu vực biên giới.

Khẩn trương cung cấp sách giáo khoa, các văn bản chỉ đạo về bảo đảm chất lượng, quản lý nhà nước, thi cử và tuyển sinh cũng là những nội dung được triển khai tích cực.

TS. Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Ảnh: NVCC).

Bên cạnh đó, vẫn còn những nội dung chưa được triển khai kịp thời. Điển hình là chính sách miễn học phí đối với sinh viên trường nghề và các trường đại học trong chương trình Giáo dục quốc phòng và an ninh cần phải có hướng dẫn ngay cho năm học mới. Hay việc bỏ hội đồng trường cũng cần có cơ chế kiểm soát quyền ra quyết định cụ thể, bảo đảm hoạt động của cơ sở giáo dục được minh bạch và hiệu quả.

"Đã có những chuyển động nhất định nhưng chuyển biến còn chưa thật sự rõ nét và vẫn còn nhiều việc phải làm để tạo đột phá thực chất", TS. Hoàng Ngọc Vinh nhận định.

Người Đưa Tin: Đánh giá một năm thực hiện Nghị quyết số 71, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng của giáo dục không phải là điểm số, bằng cấp hay thứ hạng mà là giáo dục được những con người như thế nào. Theo ông, chúng ta cần thay đổi cách đánh giá học sinh và nhà trường ra sao để tránh tình trạng chạy theo thành tích?

TS. Hoàng Ngọc Vinh: Quan điểm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước là rất đúng và cần được thể hiện rõ hơn trong cách đánh giá người học.

Điểm số vẫn cần thiết trong giáo dục, nhưng không nên đặt quá nặng, bởi điểm số chỉ phản ánh kết quả thi kiểm tra của người học tại một thời điểm nhất định. Nếu quá coi trọng điểm số, dễ dẫn đến cạnh tranh không lành mạnh, chạy theo thành tích, thậm chí tạo động lực cho tình trạng dạy thêm - học thêm xuất hiện tràn lan.

Để thực chất hóa, ngành giáo dục phải chuyển hướng sang đo lường sự tiến bộ về năng lực và nhân cách của người học trong cả một quá trình.

Chuyển từ "đếm điểm" sang đánh giá năng lực: Đánh giá năng lực khó hơn và tốn nhiều công sức hơn vì năng lực của học sinh là tiềm ẩn. Cần theo dõi quá trình phát triển dài hạn và ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data) để quản lý, giám sát chất lượng ở mọi khâu.

Thay đổi tiêu chí của nhà trường: Hiện nay, nhiều trường học chỉ tập trung vào thứ dễ đếm lập bảng kê về chỉ tiêu tuyển sinh, tỷ lệ trượt - đỗ, số lượng tín chỉ hay học phí mà bỏ ngỏ việc đánh giá các năng lực ẩn và nhân cách người học.

Đa dạng hóa công cụ tuyển sinh: Việc xét tuyển không nên dựa duy nhất vào bài thi kiến thức ngắn hạn, mà cần kết hợp phỏng vấn, đánh giá hồ sơ quá trình để có cái nhìn toàn diện.

Điểm số vẫn cần thiết trong giáo dục, nhưng không nên đặt quá nặng (Ảnh: Hữu Thắng).

Tiếng Anh và AI: Cơ hội lớn nhưng thách thức không nhỏ

Người Đưa Tin: Nghị quyết số 71 nhấn mạnh đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai và tích hợp năng lực số, trí tuệ nhân tạo (AI) vào chương trình giáo dục. Theo ông, đâu là cơ hội và thách thức lớn nhất khi triển khai hai nội dung này?

TS. Hoàng Ngọc Vinh: Đây là cơ hội lớn nhờ ý chí chính trị mạnh mẽ từ Nghị quyết, nhưng thách thức cũng không nhỏ.

Đối với tiếng Anh, nếu chỉ dạy theo cách truyền thống, thiên về ngữ pháp và kiến thức sách vở nhưng thiếu môi trường giao tiếp, thực hành thì rất khó đạt mục tiêu.

Muốn người học sử dụng được tiếng Anh, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, đặc biệt là xây dựng môi trường sử dụng ngôn ngữ trong nhà trường.

Tương tự, với AI, người học không chỉ cần được trang bị kiến thức cơ bản về công nghệ mà quan trọng hơn là phải biết ứng dụng AI vào từng môn học, từng tình huống cụ thể. Người học cần biết đặt câu hỏi, xử lý và kiểm chứng thông tin, đồng thời nhận thức được những vấn đề về an ninh mạng và trách nhiệm khi sử dụng công nghệ.

"AI trước hết vẫn là một công cụ. Công nghệ phải phục vụ giáo dục chứ không thể thay thế con người", TS. Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh.

Đặc biệt, sự xuất hiện của AI không đồng nghĩa với việc vai trò của giáo viên giảm đi. Ngược lại, giáo viên phải học hỏi và tư duy nhiều hơn để có thể sử dụng công nghệ hiệu quả, thiết kế hoạt động học tập phù hợp và đánh giá chính xác năng lực của học sinh.

AI có thể giúp giáo viên giảm thời gian cho một số công việc như soạn bài, nhưng để sử dụng AI hiệu quả, người thầy vẫn phải có chuyên môn và đầu tư nhiều "chất xám". Quan trọng hơn, giáo viên phải dành nhiều tâm sức hơn cho việc hướng dẫn, đánh giá và phát triển năng lực người học.

Công nghệ phải phục vụ giáo dục chứ không thể thay thế con người (Ảnh: Phùng Sơn).

Người Đưa Tin: Về dài hạn, ông kỳ vọng Nghị quyết số 71 sẽ tạo ra những thay đổi căn bản nào cho giáo dục Việt Nam, đặc biệt là trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao?

TS. Hoàng Ngọc Vinh: Trong bối cảnh hiện nay, chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là nhân lực chất lượng cao đóng vai trò quyết định đến vận mệnh và sức cạnh tranh của dân tộc. Vì vậy, giáo dục và đào tạo phải thực sự trở thành lĩnh vực then chốt trong quá trình chuẩn bị nguồn nhân lực.

Về dài hạn, tôi mong muốn Nghị quyết sẽ tạo ra một hệ thống quản trị giáo dục đồng bộ dựa trên dữ liệu, kết nối chặt chẽ giữa nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, để đạt được tầm nhìn dài hạn đó, trước mắt ngành giáo dục phải xử lý dứt điểm các sự vụ tiêu cực phát sinh hàng ngày như bạo lực học đường, nạn lạm thu, hay dạy thêm - học thêm biến tướng. Những sự vụ nhỏ nếu không được giải quyết triệt để sẽ vô tình kéo lùi tiến trình phát triển chung và khiến xã hội khó nhìn thấy những kết quả tích cực mà giáo dục đã đạt được.

Mục tiêu lớn nhất và quan trọng nhất mà tôi kỳ vọng là giáo dục Việt Nam sẽ lấy lại và củng cố niềm tin của xã hội. Khi chất lượng và sự công bằng được đảm bảo thực chất, giáo dục sẽ hoàn thành đúng sứ mệnh "đi trước một bước" để kiến tạo nguồn nhân lực tương lai cho đất nước.

Người Đưa Tin: Xin trân trọng cảm ơn ông!