Những ngày gần đây, cộng đồng người yêu xe điện tại Việt Nam liên tục xôn xao trước thông tin hình ảnh thực tế của mẫu xe mới mang tên ERA từ nhà Dat Bike bị phát tán rộng rãi trước ngày ra mắt chính thức.
Thậm chí có những tin đồn cho rằng các cơ quan chức năng đã phải vào cuộc. Dù phía doanh nghiệp chưa đưa ra bất kỳ phản hồi chính thức nào về các biện pháp điều tra hay xử lý cụ thể, nhưng sự việc này đã khơi dậy một câu hỏi đầy tính thời sự: Tại sao chỉ một vài bức ảnh sản phẩm chưa hoàn thiện lại có thể khiến các công ty công nghệ đứng ngồi không yên đến vậy?
Nhìn từ bên ngoài, một bức ảnh chụp vội trong nhà xưởng hay trên đường chạy thử có vẻ chỉ là chủ đề bàn tán vô thưởng vô phạt của những người hiếu kỳ.
Thế nhưng, dưới lăng kính của những nhà điều hành công nghệ, đó không đơn giản là một tấm hình. Thứ bị phơi bày ra ánh sáng rất có thể là cả một chiến lược cạnh tranh trị giá hàng triệu USD, một lợi thế đi đầu vốn được bảo vệ bằng mồ hôi và tiền bạc của hàng trăm con người.
Không phải sợ mất sản phẩm, mà là mất bí mật
Trong suy nghĩ của phần lớn công chúng, tài sản quý giá nhất của một hãng xe hay một tập đoàn công nghệ là những cơ sở vật chất hữu hình, bao gồm hệ thống nhà xưởng khổng lồ, máy móc tự động hóa tối tân hay dây chuyền sản xuất hiện đại bậc nhất.
Tuy nhiên, trong nền kinh tế tri thức và công nghệ số hiện nay, giá trị thực sự tạo nên vốn hóa hàng nghìn tỷ USD của doanh nghiệp lại nằm ở những tài sản vô hình. Đó là những bản phác thảo thiết kế chưa từng công bố, hệ thống phần mềm điều khiển lõi, các thuật toán tối ưu hóa năng lượng và toàn bộ dữ liệu nghiên cứu phát triển được tích lũy qua nhiều năm.
Đáng chú ý, một dạng tài sản trí tuệ vô cùng đặc biệt mà trang tin Techcrunch từng phân tích sâu chính là "bí mật thương mại phủ định" (negative trade secrets). Hiểu một cách đơn giản, đây là những bí quyết, kiến thức kinh nghiệm rút ra từ hàng ngàn thử nghiệm thất bại của doanh nghiệp.
Nhà phát minh vĩ đại Thomas Edison từng có câu nói nổi tiếng rằng ông không hề thất bại, ông chỉ là đã tìm ra mười ngàn cách không hoạt động của bóng đèn sợi đốt. Đối với một đối thủ cạnh tranh, nếu họ nắm được danh sách mười ngàn cách thất bại đó của bạn, họ sẽ lập tức tiết kiệm được hàng năm trời nghiên cứu và hàng triệu USD chi phí thử nghiệm để đi thẳng tới phương án thứ mười ngàn lẻ một.
Chính vì vậy, dù là một startup nội địa hay những gã khổng lồ toàn cầu như Tesla và Apple, thứ họ đang điên cuồng bảo vệ không chỉ là hình hài vật lý của sản phẩm, mà là toàn bộ hệ sinh thái tri thức, bao gồm cả những lối đi sai lầm mà họ đã phải trả giá đắt để nhận ra và né tránh.
Ở một khía cạnh khác, khi một vụ rò rỉ thông tin hay hình ảnh xảy ra, phản ứng phổ biến nhất của dư luận thường là thắc mắc về vai trò của các cam kết pháp lý. Nhiều người tự hỏi tại sao doanh nghiệp không bắt buộc tất cả nhân viên, đối tác và nhà cung ứng ký thỏa thuận không tiết lộ thông tin (Non Disclosure Agreement - NDA) để ngăn chặn rủi ro.
Thực tế đáng buồn là NDA chưa bao giờ là một tấm khiên chống đạn chủ động. Bản chất của một bản hợp đồng bảo mật chỉ là công cụ pháp lý mang tính khắc phục hậu quả. Nó cung cấp cho doanh nghiệp cơ sở để khởi kiện, đòi bồi thường thiệt hại hoặc sa thải người vi phạm sau khi thông tin bí mật đã bị phát tán ra ngoài và gây tổn thất cho thương hiệu.
Thỏa thuận này hoàn toàn bất lực trong việc ngăn chặn một cá nhân bấm nút gửi bức ảnh chụp trộm lên mạng xã hội ngay từ phút đầu tiên.
Các chuyên gia pháp lý quốc tế đã nhiều lần khẳng định rằng, để bảo vệ thành công bí mật kinh doanh, doanh nghiệp cần thiết lập một hệ thống kiểm soát đa tầng, đa lớp từ kỹ thuật, quy trình cho đến con người, thay vì chỉ đặt niềm tin tuyệt đối vào những tờ giấy ký kết mang tính thủ tục hành chính.
Bài học Apple
Từ lâu, Apple đã được cả thế giới biết đến như một biểu tượng của sự bí ẩn. Sự tò mò của công chúng đối với mỗi thế hệ iPhone mới đã tạo nên một thị trường săn tin rò rỉ vô cùng béo bở. Để đối phó với tình trạng này, "Táo khuyết" đã âm thầm xây dựng một hệ thống phòng thủ tinh vi mà ít ai có thể hình dung được.
Theo một tài liệu nội bộ từng bị rò rỉ mang tên "Stopping Leakers - Keeping Confidential at Apple" được trang công nghệ Techradar công bố, Apple sở hữu một đơn vị chuyên trách cực kỳ quyền lực mang tên Nhóm An ninh Sản phẩm Mới (New Product Security), nằm dưới sự quản lý của Bộ phận An ninh Toàn cầu.
Đứng đầu bộ phận này là David Rice, cựu chuyên gia mật mã của Hải quân Mỹ kiêm cựu nhân viên Cơ quan An ninh Quốc gia (NSA). Dưới sự điều hành của ông, quy trình kiểm soát an ninh tại các nhà máy đối tác của Apple khắt khe đến mức đáng kinh ngạc.
Thống kê cho thấy, trung bình mỗi ngày Apple thực hiện khoảng 2,7 triệu lượt tầm soát an ninh đối với công nhân nhà máy, và con số này có thể vọt lên tới 3 triệu lượt vào những giai đoạn cao điểm chuẩn bị ra mắt sản phẩm mới.
Để dễ hình dung, con số này vượt xa lượng hành khách mà Cơ quan An ninh Vận tải Mỹ (TSA) sàng lọc tại tất cả các sân bay nước Mỹ mỗi ngày, vốn chỉ rơi vào khoảng 1,8 triệu lượt. Nhờ những rào cản vật lý cực kỳ nghiêm ngặt này, Apple đã siết chặt được nguồn rò rỉ linh kiện từ chuỗi cung ứng châu Á.
Thế nhưng, một phát hiện trớ trêu được ban lãnh đạo Apple chia sẻ trong buổi họp nội bộ chính là việc nguồn rò rỉ thông tin lớn nhất trong những năm gần đây đã dịch chuyển từ các nhà máy sản xuất ở nước ngoài về chính các văn phòng làm việc tại California, Mỹ.
Đáng ngạc nhiên hơn, những người làm rò rỉ thông tin thường không phải là những kẻ phá hoại hay có tư thù với công ty. Phần lớn họ là những nhân viên trung thành, tài năng và cực kỳ nhiệt huyết với công việc.
Vì quá tự hào và hào hứng về sản phẩm đột phá mà mình đang cùng đồng đội nhào nặn, họ đã vô tình chia sẻ quá nhiều trong các cuộc trò chuyện với người thân hoặc tại các khu vực công cộng như hành lang, quán cà phê.
Điều này chứng minh rằng, bảo mật thông tin trong kỷ nguyên số không còn là một bài toán thuần túy về kỹ thuật hay mật mã, mà bản chất là bài toán về quản trị hành vi và tâm lý con người.
Xe điện ngày nay là những cỗ máy chứa dữ liệu
Quay trở lại câu chuyện, sự nhạy cảm của các hãng xe điện đối với vấn đề bảo mật hình ảnh và công nghệ còn xuất phát từ một thực tế mang tính bước ngoặt của ngành công nghiệp vận tải. Nếu như cách đây hai thập kỷ, một chiếc ô tô hay xe máy chủ yếu được cấu thành từ các hệ thống cơ khí, động cơ đốt trong và hệ truyền động vật lý, thì những chiếc xe điện ngày nay đã hoàn toàn lột xác.
Chúng thực chất là sự tích hợp sâu sắc giữa hệ thống phần mềm điều khiển tối tân, kết nối Internet vạn vật liên tục, các cảm biến thu thập dữ liệu người dùng thời gian thực và kiến trúc điện tử phức tạp. Xe điện thời nay không khác gì một chiếc máy tính hiệu năng cao được đặt trên hệ thống bánh xe.
Một bức ảnh chụp cận cảnh khung gầm, cách bố trí các module pin hay vị trí đặt các cảm biến của một mẫu xe điện mới có thể cung cấp cho những đối thủ cạnh tranh có chuyên môn những manh mối cực kỳ quan trọng về công nghệ sạc nhanh, giải pháp tản nhiệt hoặc kiến trúc phân bổ trọng lượng của xe.
Thậm chí để tự bảo vệ, hãng xe điện nổi tiếng Tesla đã phải duy trì một chương trình tiếp nhận báo cáo lỗ hổng bảo mật (Bug Bounty) quy mô lớn, hợp tác chặt chẽ với cộng đồng chuyên gia an ninh mạng mũ trắng trên toàn cầu để chủ động tìm kiếm và vá các lỗ hổng phần mềm trước khi chúng bị các thế lực xấu khai thác.
Khi chiếc xe trở thành một thiết bị thông minh, năng lực bảo mật an ninh thông tin và bảo vệ bí mật thiết kế chính là yếu tố sống còn quyết định năng lực cạnh tranh cốt lõi của một thương hiệu.
*Nguồn: Techradar, Techcrunch