Ngôi đền thiêng gắn với huyền tích ngựa trắng vua Lê Lợi tặng tướng tài

“Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng” là câu nói dân gian truyền tụng về 4 ngôi đền thiêng xứ Nghệ, gồm: đền Cờn ở phường Quỳnh Mai, đền Quả Sơn ở xã Đô Lương, đền Bạch Mã ở xã Kim Bảng (Nghệ An) và đền Chiêu Trưng (Hà Tĩnh).

Theo truyền thuyết và đền phả, đền Bạch Mã được lập để thờ danh tướng Phan Đà, người thôn Chi Linh, xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương (nay là xã Kim Bảng). Bạch Mã là gọi theo tên con ngựa trắng mà tướng Phan Đà thường cưỡi khi ra trận.

Các trận vật cù được tổ chức trong khuôn khổ lễ hội đền Bạch Mã (Ảnh: Hoàng Lam).

“Việc lập đền thờ tướng Phan Đà thể hiện rõ quan điểm trọng dụng người tài của vua Lê Lợi. Còn lấy tên Bạch Mã để đặt cho ngôi đền mang một tầng nghĩa sâu xa hơn, đó là sự biết ơn con ngựa bạch - một phương tiện chiến tranh có tình cảm. Nó không chỉ là con ngựa chiến, đóng góp quan trọng vào chiến công của tướng Phan Đà mà còn là một con ngựa trọng tình, nặng nghĩa”, ông Nguyễn Tài Diện lí giải.

Việc đề cao vai trò của Bạch Mã còn được thể hiện trong các nghi thức của lễ hội đền Bạch Mã và các dịp cúng tế quan trọng. Rất nhiều ngựa giấy nhiều màu sắc được dâng cúng, “hóa vàng”, trong đó con ngựa màu trắng được làm to nhất.

Đền Bạch Mã nổi tiếng linh thiêng và là công trình kiến trúc có giá trị lịch sử văn hóa. Năm 1994, đền được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa - Kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.

Lễ hội đền Bạch Mã diễn ra vào các ngày mồng 8, 9, 10 tháng 2 âm lịch hàng năm, được ghi vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2019. Trong lễ hội đền Bạch Mã có cuộc thi vật cù độc đáo, duy nhất tại Nghệ An.