Di sản Hội An - dặm dài vó ngựa

Không ồn ào nhưng bền bỉ, dấu vết tuấn mã đã tạc vào di sản Hội An câu chuyện về lòng trung nghĩa, khát vọng vươn ra biển khơi hay sự giao thoa của những nền văn minh lớn.

Tại phố cổ Hội An, chùa Ông (còn được gọi là miếu Quan Công hay Quan Thánh Đế miếu) sừng sững như một chứng tích sống động về đời sống tín ngưỡng cảng thị từ thế kỷ 17. Theo Đại Nam nhất thống chí, miếu này do người Minh Hương dựng lên để thờ Quan Công. Trải qua hơn 370 năm - tính từ năm 1653, nơi đây vẫn giữ nguyên vẻ lộng lẫy vừa trang nghiêm.

Bức tượng ngựa Xích Thố uy nghi tại Miếu Quan Công giữa lòng đô thị cổ Hội An

Trong không gian u tịch phảng phất hương trầm, đôi ngựa gỗ Xích Thố - Bạch Thố canh giữ điện thờ hiện lên uy nghiêm. Xích Thố có vóc dáng tương tự ngựa thật, toàn thân bóng loáng lớp sơn đỏ sậm, toát lên thần thái dũng mãnh của một chiến mã ngàn dặm. Xích Thố có đôi mắt tinh anh, trên lưng là bộ yên cương bằng nhung đỏ thêu kỳ lân ngũ sắc tinh xảo... Tất cả khiến bất cứ ai chiêm bái cũng cảm nhận được hào khí của bậc thánh nhân.

Đối xứng với Xích Thố là Bạch Thố với sắc diện thanh thoát, hiền từ mà lanh lợi. Bộ lông trắng ngà pha vàng nhạt cùng dải lục lạc đồng nhỏ treo ở cổ gợi lên âm thanh linh thú đang chuyển động.

Trong tâm thức người Hội An, đôi ngựa này là hình ảnh biểu hiện về nghĩa khí. Đây là một trong những giá trị tinh thần cốt lõi đã nâng đỡ thương cảng này đứng vững giữa sóng gió giao thương qua bao thế kỷ.

Nếu ngựa Xích Thố gắn liền với điển tích Quan Công thời Tam Quốc ở Trung Hoa thì tục thờ Bạch Mã Thái giám (hay ông Thái giám) ở Hội An lại thể hiện một lớp chiều sâu văn hóa khác. Trong những vị thần được thờ phổ biến tại các di tích ở Hội An, Bạch Mã Thái giám giữ vị trí cao, ảnh hưởng lớn với đời sống tín ngưỡng dân gian địa phương, cũng như trong hệ thống phong thần của các vương triều phong kiến Việt Nam.

Theo nhà nghiên cứu Trần Văn An, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý - Bảo tồn di sản văn hóa Hội An, có tới 8/11 làng xã (nay thuộc 3 phường Hội An Đông, Hội An và Hội An Tây) sở hữu sắc phong thần Bạch Mã. Tuy nhiên, lai lịch vị thần này đã bị che phủ bởi thời gian. Qua các công trình khảo cứu, ông đã gợi mở một mối liên hệ thú vị: Bạch Mã ở Hội An có thể là sự "Việt hóa" ngựa thần Balaha trong Phật giáo Ấn Độ.

Nhiều kinh điển mô tả Balaha là ngựa trắng có cánh, đã cứu giúp các thương nhân gặp nạn trên biển; là hóa thân của Quan Thế Âm Bồ tát. Hình tượng này, qua sự tiếp biến của những nhà hàng hải tài ba người Chăm, đã thấm dần vào văn hóa Việt tại Hội An. Sắc phong triều Nguyễn dành cho Bạch Mã thường kèm theo các mỹ từ như "lợi vật" - vật mang lại lợi ích buôn bán, "bảo chướng" - che chở tai họa...

Đáng chú ý, tên gọi Thái giám gắn với Bạch Mã không phải để chỉ hoạn quan trong triều, mà là cách dân gian hóa đặc điểm "không giới tính" của hóa thân Quan Thế Âm Bồ tát. Vị Bồ tát này được dân gian tôn sùng vì lòng từ bi, không phân biệt nam nữ, luôn sẵn lòng cứu độ chúng sinh.

Không chỉ miếu mạo, ngựa còn đi vào đời sống thường nhật qua nghệ thuật trang trí nhà cổ Hội An. Trên các bức phù điêu gỗ tại nhiều ngôi nhà cổ, hình ảnh "Bát mã truy phong" hay "Mã đáo thành công" được chạm khắc tinh xảo, thể hiện ước vọng về sự hanh thông, thịnh vượng của giới thương nhân ngày xưa.

Nhiều ý kiến cho rằng hình ảnh "mã hồi" - ngựa quay đầu lại - còn thể hiện sự tri ân nguồn cội. Đây là một trong những tính cách đặc trưng của người dân phố Hội, dù đi xa hay lúc làm ăn phát đạt vẫn luôn nhớ về gốc gác.

Trong những ngôi nhà thời kỳ Đông Dương tại Hội An, hình ảnh ngựa còn thấp thoáng qua các họa tiết trang trí mang phong cách phương Tây cổ điển. Sự kết hợp giữa ngựa chiến phương Đông và ngựa kéo xe phương Tây trên cùng một không gian kiến trúc là minh chứng về tinh thần hòa hợp, cởi mở của một thương cảng quốc tế...